L-użu tal-vari fil-festi żviluppa f'pajjiżna lejn is-seklu sittax u nsibu l-ewwel vari fl-ewwel purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira fir-Rabat, Malta. Xterrdu dawn il-purċissjonijiet fosthom f'Ħal Qormi f'data li ma nafuhiex u daħal ukoll l-użu tal-vari fil-festi titulari u f'oħrajn bħal purċissjonijiet tal-Madonna tar-Rużarju. Fis-seklu sbattax diġa kellna l-magħrufa statwa ta' San Pawl li saret minn Melkjorre Gafa. Żdiedu oħrajn, bil-mod ħafna għall-ewwel, inkluż manikin imlibbes ta' San Nikola fis-Siġġiewi. F'Ħal Qormi konna fost tal-ewwel li kellna vara titulari, dik ta' San Ġorġ fis-seklu tmintax.

​

PIETRU FELICI  L-ISKULTUR TAL-VARA TA SAN ĠORĠ

 

"Tafu għaliex l-istatwa ta' San Ġorġ hija tant sabiħa? Għax saret minn qalb Qormi!"

(Dun Pawl Attard 22 ta' Ġunju 1981) 

​

Pietru Felici twieled Ħal Qormi nhar 22 ta' Diċembru 1669, iben ġenituri li tnejn kienu wkoll Qormin: Wistin Felici u Grazzja Mallia li żżewgu fil-Knisja parrokjali ta' San Ġorġ nhar it-28 ta Frar, 1666. Maż-żwieġ tagħhom kellhom ħamest itfal. Pietru ġie mgħammed fil-Knisja ta' San Ġorġ. Wara l-mewt ta' ommu fl-eta ta' 29, Missieru żżewweġ oħra u erħewlha lejn l-Isla. Fl-Isla kien hemm jgħix Anton Zahra li kien wieħed mill-aħjar esponenti li kellha Malta dak iz-zmien fl-iskultura tal-ġebla. Pietru miet fis-27 ta Frar 1743, fl-eta ta 73 sena.

​

XOGĦLIJIET

 

"O bravu Pietru Feliċi, x'kellu joħroġ minn taħt idejk. B'din l-istatwa ta' San Ġorġ Martri lill-poplu Qormi int Hennejt"

 

Fil-misraħ ewlieni tas-Siġġiewi, hemm statwa tal-ġebel li tirrapreżenta lil San Nikola, saret fl-1732 u li hija attribwita lil Pietru Felici. Jidher biċ-ċar li f'dokument ieħor insibu li Pietru skolpixxa l-vara proċessjonali u titulari ta' raħal twelidu, l-vara ta' San Ġorġ. Dan iwaqqa għal kollox ix-xniħat li saru, li San Ġorġ ġie magħmul minn Melkjorre Gafa. Juri wkoll li x-xogħol fuq l-istatwa beda fit-18 ta Lulju 1738, li għaliha tħallas 110 skud għal xogħlu u 40 skud oħra għall-erba anġli li hemm fuq il-pedestall. Skond Joseph Attard, instab ukoll lit-tip ta' njam li uża l-iskultur huwa l-ulmu. Nimmaġinaw li Pietru kellu bzonn diversi drabi jsinn l-isgorbi tiegħu. Meta nitfgħu ħarsitna lejn it-Titulari parrokjali jidher li Pietru Felici hu l-ewwel artist Malti li ħadem f'art twelidu, l-ewwel żewġ statwi proċessjonali ta' Qaddisin titulari għal żewġ Knejjes parrokjali Maltin, San Nikola u San Ġorġ. Fil-fatt, ix-xogħolijiet magħrufin ta' Felici juru espressjoni matura ta' skultura tipikament barokka li kienet fl-aqwa tagħha f'dawk iż-żminijiet.

​

​

IL-VARA TA' SAN ĠORĠ

 

"Fi xbihatek il-ġmiel u l-qlubija, biex nisġithom hawn fl-art l-anġli ġiet, sawbet dehna f'moħħ Pietru Feliċi, biex fik ġabar tas-sema l-ħlewwiet"

(Dun Pawl Genovese - silta mill-Innu Marċ Ġorġi tagħna)

 

Nhar it-23 ta' April 1741, jum li ħabit il-Ħadd, ħarget għall-ewwel darba proċessjonalment il-vara titulari ta' San Ġorġ mill-Knisja parrokjali ta' Ħal Qormi. Din l-informazzjoni jagħtihielna l-Kapillan ta' dak iż-żmien, Dun Ġużepp Vella, f'pagna f'wiehed mir-reġistri parrokjali fejn kompla żied li hu stess, bil-permess tal-Isqof Fra Pawl Alpherand de Bussan, kien berikha fil-jum ta' qabel f'ċerimonja li saret wara quddiesa u li għaliha attenda l-poplu Qormi.

Il-pedestall innifsu skolpih mgħallem ieħor indikat bħala Maestro Anastasio li miet ftit wara li spiċċa x-xogħol. Sentejn wara li żżanżnet il-vara, jiġifieri fl-1743, saret niċċa li qamet 22 skud u 6 tari, fuq disinn tal-Imgħallem Bormliż Abram Gatt iżda x-xogħol tal-Kawba nħadem minn ebanista mill-Birgu, Vincenso Vassallo, filwaqt li x-xogħol ta' skultura u ntarzjar ħareġ mill-idejn kapaċi ta' Manwel Buhagiar, mill-Birgu wkoll. L-ispejjez tħallsu mill-ġbir fost il-Qormin. Fin-niċċa oriġinali, daz-zmien titqiegħed il-vara ta' San Mikiel Arkanġlu.

​

​

PJAN

​

M'hemm ebda dubju li biex saret din il-vara kellu jintalab permess mingħand l-isqof. X'aktarx li kollox sar bil-fomm għax la nstabet talba biex issir il-vara u l-anqas il-permess. Jidher fil-fatt, li t-tiswir tal-vara titulari kienet waħda mill-opri li l-Kappillan Ġużepp Vella ried li jiġu mwettqa biex iżejjen aħjar il-Knisja parrokjali, il-funzjonijiet liturġiċi u wkoll il-purċissjoni titulari.

Ma jidhirx li kienet issir purċissjoni fil-festa tat-titular, almenu sal-1729, għax dan l-avveniment ma' jissemmiex fil-Visti Pastorali. Min-naħa l-oħra jissemmew żewġ għosrien bil-kant, quddiesa solenni bil-mużika u l-paniġierku. Iżda issa li kienet ser issir il-vara titulari, saru preparamenti xierqa wkoll miż-żewg fratellanzi tas-Santissmu Sagrament u tar-Rużarju, li t-tnejn għamlu standardi ġodda, fl-1740 u fl-1739 rispettivament.

​

​

ŻVILUPPI ĠODDA

Għaddew 'il fuq minn 140 sena, u ma jidhirx li kien hemm xi zviluppi ġodda rigward l-istatwa titulari ta' San Ġorġ qabel qrobna lejn tmiem is-seklu dsattax. Li l-festa kompliet tikber hu fatt u dan jixħduh rapporti fl-istampa lokali li jitkellmu dwar baned, nar u opri ġodda li żżanżnu fil-Knisja parrokjali. Saru diversi opri bħat-terħa tal-artal maġġur fl-1885 u s-sopraporta fl-1893 fil-Knisja, u fit-toroq saru l-palk il-ġdid tal-banda fl-1884 u l-istatwi tal-ġenituri ta' San Ġorġ fl-1895.

​

​

MEWĠA TA' BIDLA

​

Jidher li lejn tmiem is-seklu dsatax tqajjem movement kontra l-arti barokka, favur li ssir vara ġdida flok l-opra ta' Feliċi. F'ittra f'ġurnal lokali fl-1883, korrispondent anonimu f'aħħar lill-prokoratur Dun Ġużepp Mifsud għall-hafna opri li wettaq iżda talbu jibdel l-istatwa titulari ta' San Ġorġ. Il-korrispondent kien tal-fehma li l-istatwa l-qadima tiġi preservata fin-niċċa tagħha u ssir oħra aħjar, bħall-figura ta' San Ġorġ li hemm fil-pittura tal-kor, liebes libsa ta' Ruman b'salib f'idu il-leminija, pittura neo-klassika li wettaq Pietru Pawl Caruana fl-1843.

​

X'gara wara eżatt ma nafux. Dun Salv Sammut li miet fl-1951 kien jgħid li dawn kienu biss xnigħat, għalkemm xi nies riedu l-bdil tal-vara umbagħad raw li aħjar jirranġaw dik li hemm. Sitt snin wara ix-xnigħat, jidher li l-vara l-ġdida ta' Valenti inġiebet Malta imma qatt ma waslet Ħal Qormi. Is-saċerdot Dun Anton Cachia, li miet fl-1945 kien jgħid li x-xogħol ta' Valenti  inħatt ix-xatt u nfetaħ hemm. Ix-xogħol deher li ma' ntogħġobx u ntbagħat lura Palermo. Skond Dun Anton, kienu ħadu parir mingħand Karlu Darmanin li sab xi difetti li kissru l-ftehim li sar fuq il-buzzett. Nassumu li din l-istatwa kienet tirrapreżenta l-figura ta' San Ġorġ bis-salib fidu bħall-pittura tal-kor bħalma kien propost sitt snin qabel.

 

​

MODIFIKAZZJONI FIL-VARA TITULARI

 

Bħalma diġa rajna, il-vara ta' San Ġorġ ma' tbiddlitx fl-1889. Iżda sitt snin wara, sarulha xi modifikazzjonijiet li biddlu xi ftit l-opra oriġinali ta' Pietru Felici. Rapport fl-istampa lokali jgħatina idea ċara ta' x'ġara fl-1895;

 

"Din is-sena min imur sa Ħal Qormi, li taħbat nhar it-Tnejn u t-Tlieta li ġejjin, 22 u 23 t'April, jieħu bla dubju pjaċir jara dik il-famuża statwa kif issa ġiet irranġata, li bejn l-iskultura, induratura, pittura, bradella u kaxxa ta' taħtha tal-kawba, intefqet somma ta' madwar mija u għoxrin lira. Kif jaf kulħadd, dik il-vara antika, li jgħidu kienet maħduma min idejn imfaħħra, kienet tidher ftit u xejn goffa, u taw kemm-il darba s-salt biex ibiddluha, li saħansitra ġiebu wkoll waħda abbuzzata minn barra, iżda l-poplu tar-raħal, li għandu wisq devozzjoni kbira lejn l-istatwa antika, ried illi kieku tissewwa mill-aħjar u ma' jbiddluha xejn. U hekk sar. F'kelma waħda Ħal Qormi għandhom issa vara famuza li tħabbatha mal-isbah vari li jinsabu hawn Malta. Għallinqas ibirkuhom il-flus li nefqu fiha, u haqqhom prosit talli għarfu jerħuha għat-tiswija f'idejn imgħallmin mill-aħjar bħalma huma l-iskultur Bugeja, induratur Gauci, u l-famuż pittur Cali".

 

L-erba anġli zgħar, li qegħdin fuq il-mensoli tal-pedistall, ma kellhomx, bhalma ghandhom illum, skrizzjoni f'idejhom. Minflok kellhom il-ġilju, bukkett tal-ward, il-frott u fjamma tan-nar li kienu jfissru s-safa, il-fwieħa tal-qdusija, it-tjieba u ż-żelu għar-religjon Nisranija rispettivament.

 

Il-Modifiki fl-istatwa saru fi-xar, fil-mantell u fl-elmu filwaqt li lid-dragun tawh par ġwienaħ li kienu neqsin fl-oriġinal. Iċċekken xi ftit mill-wisa tieghu, u l-pedestall. L-ahhar darba li ġie indurat il-pedistall kien fl-1976 minn Manwel Farrugia fuq l-inizzjattiva tal-Arċipriet Dun Gelard Frendo. Fl-1984 minħabba makkjatura, il-karnaġġjon tal-wiċċ reġa nżebaħ minn Alfred Camilleri Cauchi.

​

​

XEBĦ

​

Hawn min jaħseb li l-vara ta' San Ġorġ, kif skolpieha l-iskultur Feliċi, mhix għal kollox unika fis-sens li f'Malta teżisti statwa tixbagħha ħafna, dik tal-ġebel li tirrapreżenta lil San Ġwann Battista u li qiegħda fl-Oratorju tal-Onorati fil-Knisja tal-Ġiżwiti fil-Belt. Ħarsa lejn din l-istatwa, iġġiegħlek taħseb li kemm hi u kemm il-vara ta' San Ġorġ ħarġu mill-istess id. Iżda nota mwaħħla mal-bieb tal-Oratorju tal-Onorati fil-Knisja tgħidilna li din l-istatwa, li qiegħda fuq ix-xellug tal-artal, hi opra ta' skultur li jġib l-isem ta' Bartholomeo Danvillo li ħadem ukoll l-istatwi l-oħra li hemm fl-istess post. Dan Danvillo x'aktarx kien Sqalli li emigra u ħadem f'Malta. Tajjeb inżommu f'moħna li kemm Felici kif ukoll Danvillo kienu skulturi lokali iġifieri ħadd minnhom ma' kien magħruf barra Gżiritna. Seta għalhekk, dawn iż-żewġ skulturi kellhom l-istess sors ta' ispirazzjoni u kif ġara fl-istatwa tal-Madonna ta' Ħaż Zebbuġ, Feliċi skolpa fuq disinn ta' ħaddieħor.

 

Riċerkaturri sabu li dawn iż-żewġ statwi, b'mod dirett jew indirett, inħadmu fuq il-figura ta' Martri li oriġinarjament tfassal minn Melkjorre Gafa u li llum tinsab fil-Mużew tal-Arti, ġewwa l-Belt Valletta.

​

​

PALMA, ĦAĠAR PREZZJUŻ, DIJADEMA U SANDLI

                                                                                                                      

"Sandli, Palma u Dijadema, tad-deheb dawn il-qlub offrew, inlibsuwomlok f'jum il-festa, biex ma' Malta jitgawdew"

​

Fl-1939, fi żmien il-Kappillan Dun Anton Vella (Aktar tard Arċipriet u Monsinjur), inbidlet il-palma oriġinali u saret oħra aktar rikka tad-deheb. Din turi fergħa ta' palma bi tliet kuruni mdaħħlin fiha, simbolu tal-MegaloMartri. Parti mid-deheb użat kien minn diversi oġġetti, bħall-imsielet li taw il-parruċċani. Nhar is-16 ta' April 1939, il-palma l-ġdida tbierket mill-Isqof Dom Mawru Caruana OSB. Ġiet indurata wkoll id-dijadema. Dik is-sena il-festa saret fil-21 ta Mejju.       

​

Lejn tmiem il-parrokat tal-Arċipriet Vella (1934-1955), fl-1953 ġie ċċelebrat it-33 ċinkwantinarju mill-mewt ta' San Ġorġ li seħħet fis-sena 303 W.K. Qisu biex issir bħal tħejjija għal din iċ-ċelebrazzjoni, fl-1951 żdietet opra oħra fil-vara titulari li kienet tikkonsiti fi twaħħil ta' disa ħaġriet prezzjuzi: tliet topazji, tliet eżmeraldi u tliet rubini. Tqieghdu tliet hagriet fuq kull sandli u tlieta ohra maċ-ċinta tal-għonq tal-korazza flimkien ma' numru ta' djamanti fiċ-ċintorin tal-qadd.

 

Fl-1957, fil-parrokat tal-Arċipriet Dun Gerard Frendo, aktar tard Monsinjur, iżżanżnet id-dijadema tad-deheb li tintuża fil-jiem tal-festa. Id-disinn hu ta' Manwel Buhagiar u l-ispejjes tħallsu mis-Sinjur C. Borg u mis-Sinjorina C. Camilleri. It-tberik sar nhar il-Ħadd, 26 ta Mejju. L-ewwel sar marċ mill-Banda San Ġorġ Martri u mbagħad, fuq iz-zuntier, sar diskors tal-okkażjoni mill-avukat Ġorġ Żammit. Iċ-ċerimonja tat-tberik saret minn Monsinjur Carmelo Sammut li fl-istess sena, ħalla fit-testment tiegħu s-salib pettorali tad-deheb biex jitlibbes mal-għonq il-vara.

​

B'digriet tat-30 ta Jannar 1991, il-kurja Arċiveskovili ta' Malta laqgħet talba mill-Kumitat Festi Esterni San Ġorġ Martri, magħmula permezz tal-Arċipriet il-Kanonku Dun Karm Aquilina, biex isir sandli tad-deheb għall-istatwa ta' San Ġorġ fl-okkazjoni ta' egħluq il-250 sena minn meta żżanżnet din il-vara titulari. Ix-xoghol, f'deheb ta' 22 karat ġie fdat f'idejn l-arġentier Louis Carabott tal-Marsa wara li l-iskultur Alfred Camilleri Caughi ha forma ta' riġlejn l-istatwa. Iċ-ċerimonja ta' inawgurazzjoni u t-tberik ta' din l-opra ġdida saret is-Sibt 22 ta' gunju 1991 waqt serata muziko-letterarja.

 

 

BANKUN, BRADELLA U FORĊINI  

 

Meta fl-1895 saru modifiki fil-vara titulari, iżżanżnu wkoll bankun u bradella tal-kawba li baqgħu jintużaw eżattament 90 sena, jiġifieri sal-1985, meta posthom ittieħed mill-opra artistika li hi wżata llum il-ġurnata. Kien it-12 ta' Ġunju 1981 meta l-Arċipriet Dun Pawl Attard ippreżenta rikors il-Kurja biex isiru bankun u bradella ġodda fuq disinn tas-sur Frans Treeby Decelis. Il-proġett ġie approvat fit-18 ta Awissu 1982 u tbierek nhar il-Ħadd 23 ta' Ġunju 1985 mill-Arċipriet Dun Edgar Attard. L-għada tqiegħdet fuqu l-istatwa titulari ta' San Ġorġ u l-bradella ntużat proċessjonalment l-ewwel darba fit-30 ta Ġunju 1985. Fin-nofs tal-erba faccati tal-bankun hemm erba panewijiet tal-bronż, li jirrappreżentaw lill-San Ġorġ waqt il-martirju tiegħu, San Ġorġ in Gloria, Papiet u Ditturi li kitbu fuq San Ġorġ, u l-qima mogħtija lil San Ġorġ mill-ġnus. L-erba kantunieri huma mżejna b'erba' rappreżentazzjonijiet li spikkaw fil-ħajja nisranija ta' San Ġorġ li huma, l-Fortitudni, il-Fidi, it-Tama, u l-Imħabba. Il-mudelli u l-panewijiet saru mill-idejn l-iskultur Alfred Camilleri Cauchi. Ix-xogħol tal-injam tal-ġewz sar minn żewġ imgħallmin Qormin, Ġużeppi Curmi u Ġorġ Debono. L-Intarzjar fl-injam sar mill-istess disinjatur, Frans Treeby Decelis, filwaqt li l-iskultura fl-injam hi xogħol l-imgħallem skultur Salvatore Bugeja. Imgħallem Qormi ieħor, Nazzareno Darmanin ħa ħsieb ix-xogħol tal-ostru u m'aċċettax ħlas ta' xogħlu. Fil-festa tal-1987, iżżanżnu sett furċini ġodda biex jikkumplimentaw il-bankun u l-bradella. Sentejn wara iżżanżan il-bankun tal-furcini, li nħadem mill-imgħallem Ġorġ Debono filwaqt li l-iskultura fl-injam u d-disinn saru mill-iskultur Salvatore Bugeja.    

 

​

PURĊISSJONIJIET 

 

Fit-23 ta' April 1741 li kif diġa għidna ħabat il-Ħadd, inħarġet għall-ewwel darba il-vara ta' San Ġorġ. Il-parroċċa ta' San Ġorġ iċċelebrat il-250 anniversarju tal-vara titulari fl-1991. Ma jfissirx li l-vara sal-2007 inħarget 266 darba għax fi żmien kriżijiet nazzjonali bħal ngħidu aħna, fi żmien l-Imblokk tal-Franċiżi u t-Tieni Gwerra Dinjija, festi ta' barra ma sarux filwaqt li l-vara ġieli ħarġet aktar minn darba f'xi okkażjonijiet oħra bħal l-erba pellegrinaġġi lejn is-santwarju tal-Madonna tal-Ħlas li saru fl-1850, fl-1854 u fl-1870 minħabba l-mard tal-kolera u nuqqas ta' xita u fit-22 ta' April 2003 biex ifakkar is-sbattax -il mitt sena mill-martirju ta' San Ġorġ. Fl-24 ta' April 2016 sar pellegrinaġġ fl-okkażżjoni tal-275 sena vara titulari fejn l-istatwa għaddiet mill-Parroċċa ta' San Sebastjan sal-Kamra tan-Nar tal-Għaqda 23 t'April.  

 

PROĠETT TA' RESTAWR U KONSERVAZZJONI 

​

Matul is-snin, kif semmejna iktar qabel, saru xi interventi fuq il-Vara. Bl-aħħar wieħed kien dak tal-2014/2015 meta għall-okkażżjoni tal-275 sena mill-miġja tal-vara titulari, sar proġett ta' Restawr u konservazzjoni fuq l-vara titulari, l-pedestall kif ukoll in-niċċa. Restawr, li kien tant bżonnjuż wara ħafna snin. Tajjeb li nsemmu l-ħsara li kienet saret mal-medda tas-snin minħabba l-karti u l-logħob tan-nar li fl-imgħoddi, tista tgħid li kien jinħaraq minn kull fejn kienet tgħaddi l-purċissjoni. Ir-restawr fuq l-induratura kemm tal-istatwa kif ukoll tal-pedestall sar min Horace Farrugia u ibnu Kevin Farrugia ġewwa l-Imdina. Ix-xogħol taż-żebgħa tal-karnaġġjon u tad-dragun sar mill-artist Aaron Camilleri Cauchi u missieru Kav. Alfred Camilleri Cauchi.  Dawn ħadu ħsieb ukoll iż-żebgħa tal-puttini tal-pedestall. Il-faxex ta' idejn il-puttini u l-fidda tal-pedestall saru mid-ditta L.S.C. Metal Finishing ta' Ħal Qormi. l-Arġentier William Montebello ħa ħsieb li jnaddaf il-ħaġar prezzjuz tal-istatwa kif ukoll ħadem bukkin tad-deheb għall-palma. In-niċċa sarilha xogħol kbir ukoll. Ġiet trattata kontra s-susa, inbidlet is-sistema ta’ kif toħroġ u tiddaħħal l-istatwa ġewwa fiha. Issa l-bieba ta’ quddiem ma hemmx għalfejn titneħħa aktar bħalma kien isir qabel, bid-dannu li kienet issir bosta ħsara. Saru l-bsaten u l-biċċiet tal-iskultura li kien hemm neqsin u fuq kollox ingħata lostru tat-tajjara ġdid mingħajr ma tneħħa dak oriġinali. Dan ix-xogħol kien afdat f’ idejn ir-restawratur Joseph Galdes. Ix-xogħol tal-bdil tas-sistema tal-ħruġ u d-dħul tal-istatwa sar minn George Debono u ibnu Silvio Debono, filwaqt li x-xogħol tal-ħadid li sar biex in-niċċa ssir fuq ir-roti sar minn Carmelo Scerri. It-tberik ta’ dan ir-restawr sar is-Sibt, 20 ta’ Ġunju, 2015 fuq iz-zuntier tal-knisja Kolleġġjata, Arċipretali u Arċimatriċi ta’ San Ġorġ Ħal Qormi. Għal din l-okkażjoni, sar programm speċjali li fih ħadu sehem iż-żewġ baned tal-parroċċa, l-Banda San Ġorġ Martri u l-Banda Anici, kif ukoll il-kor tal-parroċċa ‘Exultate Domine’.  Saret rappreżentazzjoni teatrali li toħodna lura għal meta saret din l-istatwa. It-tberik kemm tan-niċċa kif ukoll tal-istatwa sar mill-Arċipriet tal-parroċċa, il-Kanonku Dun Anton Cassar.

​

KONKLUŻJONI  

 

Iż-żewġ statwi, ta' San Nikola u ta' San Ġorġ, huma espressjoni tipika ta' skultura barokka li dik il-ħabta kienet fl-aqwa tagħha.. Niltaqgħu ma' għadd ta' statwi tal-Madonna tar-Ruzarju f'parroċċi f'Malta, kif ukoll xi statwi oħra. Dawn, flimkien mal-istatwi ta' San Ġorġ u San Nikola, huma d-dokumentazzjoni l-aktar antika ta' xogħol ta' skultura fl-injam ta' ċertu valur li għandna fil-knejjes tagħna u li nafu li saru f'Malta.                                                  

 

 

MONS. Prof. Vincent Borg D.D, H.E.D., Arch.Chr.L., Professur tal-Istorja tal-Knisja u Arkeologija Kristjana, Univesita ta Malta.      

(Informazzjoni meħuda u addattata mill-ktieb ta' Joe Grima 'Il-Vara Titulari ta' San Ġorġ f'Ħal Qormi 1741-1991')

​

​